Psychische mishandeling de grootste vorm van geweld tegen ouderen in Vlaanderen

In Vlaanderen werden in 2025 in totaal 1.562 situaties van ouderenmis(be)handeling geregistreerd. Dat blijkt uit nieuwe cijfers van het Vlaams Ondersteuningscentrum Ouderenmis(be)handeling (VLOCO), de CAW’s, hulplijn 1712, Tele-Onthaal en de ziekenfondsen. Dat komt neer op gemiddeld 30 meldingen per week. Opvallend; psychische mishandeling blijkt met 29 procent de meest voorkomende vorm van geweld tegen ouderen, nog vóór fysieke mishandeling.

Achter de cijfers schuilt vaak geweld dat zich afspeelt binnen de directe omgeving van ouderen: door partners, kinderen, familieleden of zorgfiguren. Naast psychische mis(be)handeling (29%) komen ook financieel misbruik (19%), fysieke mishandeling (18%) en verwaarlozing (18%) frequent voor. Het gaat onder meer om dreigen, vernederen, sociale uitsluiting, financiële uitbuiting, fysieke slagen of ernstige verwaarlozing.

Psychisch geweld blijft grootste vorm, vaak onzichtbaar

“Wat we telkens opnieuw zien, is dat mensen automatisch denken aan fysieke agressie, terwijl psychische mishandeling veruit de meest voorkomende vorm blijft,” zegt Lily De Clercq van VLOCO. “Wat vaak gezegd wordt … ‘Je bent een last voor ons. Als je zo vervelend blijft doen, dan kom ik niet meer. Kan je nu echt niets meer goed doen?’ Dit zijn enkele voorbeelden van uitspraken. Omdat psychische mishandeling geen zichtbare sporen nalaat, wordt het vaak onderschat.”

Volgens VLOCO blijft ouderenmis(be)handeling daardoor sterk onder de radar. “Veel ouderen twijfelen of wat ze meemaken ‘erg genoeg’ is om hulp te zoeken,” zegt De Clercq. “Maar elke vorm van structurele onveiligheid in een zorgrelatie of familiale context is ernstig.

“Ook bij 1712 merken we dat de impact van psychisch geweld vaak wordt onderschat,” zegt Kasia Uzieblo van hulplijn 1712. “Omdat er geen zichtbare verwondingen zijn, wordt soms vergeten hoe diep deze ervaringen kunnen ingrijpen in het leven van mensen. Slachtoffers kampen niet zelden met gevoelens van angst, depressieve klachten, slaapproblemen of posttraumatische stress. De gevolgen kunnen nog jarenlang doorwerken, ook nadat het geweld is gestopt. Daarom is het belangrijk dat we psychisch geweld erkennen voor wat het is: een ernstige vorm van geweld met reële en vaak blijvende gevolgen voor het welzijn en de gezondheid van slachtoffers.”

In 2025 lanceerde 1712 een impactvolle campagne tegen ouderenmis(be)handeling waarin Familie acteurs Ray Verhaeghe en Annie Geeraerts deze boodschap brachten "blijf er niet mee zitten", praten helpt, luidde het.

“Het is net die onzichtbaarheid die het zo gevaarlijk maakt,” vult De Clercq aan. “Want hoe langer situaties duren, hoe moeilijker het wordt om eruit te geraken.

Kwetsbaarheid verhoogt risico op mis(be)handeling

De cijfers tonen ook dat bepaalde groepen extra kwetsbaar zijn. Zeven op tien slachtoffers in de casussen die VLOCO binnenkrijgt, zijn vrouwen. Daarnaast heeft 40 procent van de betrokken ouderen een lichamelijke beperking of andere gezondheidsproblemen, 17 procent dementie en 13 procent een psychosociaal probleem. “We zien heel duidelijk dat afhankelijkheid een grote rol speelt” zegt De Clercq. “Wanneer iemand hulp nodig heeft voor dagelijkse zorg, ontstaat er een verhoogd risico op grensoverschrijdend gedrag.”“Afhankelijkheid creëert vaak complexe situaties waarin zorgverleners of familieleden onder druk komen te
staan,” zegt Kasia Uzieblo van hulplijn 1712. “Frustratie, overbelasting, stress of een gevoel van machteloosheid kunnen ertoe leiden dat mensen grenzen overschrijden of agressief reageren. Tegelijk zien we ook situaties waarin er bewust schade wordt toegebracht of controle wordt uitgeoefend. Het is belangrijk om dat onderscheid te maken, maar ook te beseffen dat de gevolgen voor slachtoffers in beide gevallen bijzonder ernstig kunnen zijn. Of geweld nu voortkomt uit overbelasting of uit kwaad opzet, de impact op het welzijn, de veiligheid en het vertrouwen van ouderen blijft groot.”

Signalen herkennen kan escalatie voorkomen

Ook voor familieleden, buren en professionals blijft het moeilijk om situaties van ouderenmis(be)handeling te herkennen en bespreekbaar te maken. Toch benadrukt VLOCO dat vroegtijdig reageren essentieel is. “Mensen twijfelen vaak of ze zich mogen moeien, maar precies dat gesprek kan het verschil maken,” zegt De Clercq. “Eén eenvoudige vraag als ‘Gaat het wel met jou?’ kan al een opening creëren.”Volgens VLOCO is het belangrijk om signalen niet te negeren, ook wanneer er twijfel is. “Wachten tot iets zeker is, betekent vaak dat een situatie intussen verergert,” zegt De Clercq.“Wachten op absolute zekerheid is zelden de oplossing,” stelt Uzieblo. “Slachtoffers twijfelen vaak zelf aan wat ze meemaken, terwijl mensen die grensoverschrijdend gedrag stellen niet altijd stilstaan bij de gevolgen van hun handelen. Daardoor is het vaak de omgeving die als eerste signalen opvangt en die stappen dient te nemen om het geweld te doen stoppen. Bij 1712 kunnen slachtoffers, betrokkenen én bezorgde omstaanders terecht om hun vragen te bespreken en samen te bekijken wat nodig is. Personen die de hulplijn contacteren, hoeven ook niet zeker te zijn vooraleer ze contact met ons opnemen.”

De organisaties benadrukken dat de meeste situaties ontstaan vanuit overbelasting of ontspoorde zorg, bijvoorbeeld wanneer mantelzorgers langdurig onder zware druk staan. “Dat praat het niet goed, maar helpt wel om te begrijpen waar het fout kan lopen,” aldus De Clercq. “Ook mantelzorgers hebben begrip en ondersteuning nodig om dit te kunnen dragen.” Voldoende ondersteuning voor mantelzorgers, en in het bijzonder oudere mantelzorgers, is cruciaal om escalatie te voorkomen. “Ouderen nemen vandaag zelf massaal zorg op voor hun partner, familieleden of anderen in hun omgeving. Ongeveer de helft van alle 65-plussers in Vlaanderen verleent minstens maandelijks informele zorg.” zegt Magda De Meyer, voorzitter van de Vlaamse Ouderenraad. “Dat betekent dat een grote groep mantelzorgers zelf al ouder is en vaak met eigen gezondheidsproblemen kampt. Binnen deze groep komt intensieve zorg bovendien relatief vaak voor: bij de 65- tot 74-jarigen die mantelzorg verlenen, besteedt meer dan één op vijf minstens 20 uur per week aan ondersteuning. Voldoende ondersteuning is dus nodig om het risico op overbelasting en ontspoorde zorg te minimaliseren. Daarom is het essentieel dat we sterker inzetten op toegankelijke respijtzorg, psychosociale begeleiding en gerichte ondersteuning op maat van oudere mantelzorgers.

“Geweld bij ouderen is nooit een privézaak”

“Geweld bij ouderen is nooit een privézaak,” zegt De Clercq. “Hoe sneller signalen worden opgemerkt, hoe groter de kans om escalatie te voorkomen.” VLOCO, de CAW’s, hulplijn 1712, de Vlaamse Ouderenraad, Tele-Onthaal en de ziekenfondsen roepen daarom op om ouderenmis(be)handeling sneller te herkennen en bespreekbaar te maken. Wie vragen of zorgen heeft, kan anoniem en gratis terecht bij hulplijn 1712 via telefoon, chat of e-mail. “Het doorbreken van
stilte is vaak de eerste stap naar veiligheid,” besluit De Clercq. “En dat is iets waar iedereen een rol in kan spelen.